ترموکوپل یکی از مهمترین قطعات در وسایل گازی است که وظیفه دارد شعله را کنترل و از نشت گاز جلوگیری کند. زمانی که این قطعه دچار خرابی میشود، دستگاه دیگر نمیتواند شعله را به درستی تشخیص دهد و در نتیجه شعله خاموش یا ناپایدار میشود. یکی از بارزترین علائم خرابی ترموکوپل، خاموش شدن ناگهانی شعله پس از رها کردن ولوم یا نیاز به چندبار جرقهزدن برای روشن ماندن شعله است.
گاهی نیز ممکن است ترموکوپل ظاهراً سالم بهنظر برسد اما بر اثر تجمع دوده یا اکسید شدن نوک آن عملکردش دچار اختلال شود. در چنین شرایطی لازم است پیش از تعویض، ابتدا تمیز و بررسی شود. بیتوجهی به علائم خرابی این قطعه باعث خاموش شدن ناگهانی شعله و حتی خطر نشت گاز میشود. بنابراین در این مقاله از الکترو المنت علی به راهکارهای شناخت و تشخیص بهموقع علائم خواهیم پرداخت.
انواع ترموکوپل
ترموکوپلها در مدلها و ترکیبهای فلزی مختلفی ساخته میشوند تا بتوانند در شرایط دمایی و صنعتی گوناگون عملکرد دقیقتری داشته باشند. انواع متداول آن شامل نوع K، J، T، E، N، R، S و B هستند که هر کدام محدودهی دمایی و کاربرد خاص خود را دارند. برای مثال، نوع K در کاربردهای عمومی مانند اجاقگاز و بخاری استفاده میشود، در حالیکه نوع R یا S بیشتر در صنایع با دمای بالا مانند ذوب فلزات به کار میروند.
شناخت نوع دقیق ترموکوپل کمک میکند هنگام تعمیر یا تعویض آن، مدل سازگار و دقیقی انتخاب شود تا خطاهای دمایی و مشکلات ایمنی به حداقل برسند. تعمیرکاران حرفهای معمولاً با بررسی جنس آلیاژ، محدوده دمایی و محل نصب، نوع مناسب را تشخیص میدهند. در نتیجه آشنایی با انواع مختلف ترموکوپل یکی از مهمترین گامها در نگهداری و تعمیر اصولی این قطعه محسوب میشود.
چرا ترموکوپل خراب میشود؟
| دلیل خرابی | توضیحات |
| ساییدگی یا خوردگی نوک ترموکوپل | تماس مستقیم با شعله در طولانیمدت باعث فرسایش تدریجی فلز و از بین رفتن حساسیت آن میشود. |
| اکسید شدن در اثر حرارت بالا | حرارت زیاد موجب تشکیل لایهی اکسید روی نوک فلز شده و انتقال حرارت را مختل میکند. |
| آلودگی و تجمع دوده یا چربی | رسوبات ناشی از سوخت ناقص مانع از انتقال دقیق حرارت میشوند. |
| شل شدن اتصالات الکتریکی | قطع و وصل جریان باعث ارسال سیگنال نادرست به شیر گاز میشود. |
| خرابی در شیر مغناطیسی گاز | گاهی مشکل از خود ترموکوپل نیست بلکه شیر برقی پاسخ مناسبی به جریان نمیدهد. |
| ضربه یا خم شدن ترموکوپل | آسیب مکانیکی ساختار داخلی سیمها را از بین میبرد. |
| نصب نادرست یا فاصله زیاد از شعله | اگر ترموکوپل بیش از حد از شعله فاصله داشته باشد، حرارت کافی دریافت نمیکند. |
| استفاده طولانیمدت بدون سرویس دورهای | مانند هر قطعه مصرفی، عمر مفید محدودی دارد و نیازمند تعویض دورهای است. |
علائم خرابی ترموکوپل
ترموکوپل معمولاً با علائم اولیه قابل تشخیص است و اگر در همان مراحل ابتدایی بررسی شود، میتوان از خرابی کامل آن جلوگیری کرد. این علائم به شرح زیر هستند:
خاموش شدن ناگهانی شعله
پس از رها کردن ولوم گاز، شعله بلافاصله خاموش میشود که نشاندهنده قطع جریان ولتاژ ترموکوپل است.
جرقه خوردن مکرر برای روشن شدن شعله
نیاز به چندین بار فشردن فندک یا جرقه، یکی از نشانههای ضعف در انتقال حرارت یا اکسید شدن نوک ترموکوپل است.
پایداری نداشتن شعله
شعله به طور نامنظم روشن و خاموش میشود و حرارت کافی ندارد.
بوی گاز پس از خاموش شدن شعله
در صورت خرابی همزمان ترموکوپل و شیر ایمنی، ممکن است نشت گاز احساس شود.
گرم نشدن المنت یا مشعل اصلی
در بخاریها یا آبگرمکنها، روشن نشدن مشعل دوم نشانهای از عدم عملکرد ترموکوپل است.
جرقه زدن اما بدون روشن شدن شعله
ولتاژ تولیدی کافی نیست و فرمان گاز ارسال نمیشود.
وجود دوده روی نوک ترموکوپل
مانع تماس مستقیم حرارت شده و باعث عملکرد نادرست میگردد.
تغییر رنگ نوک فلز به سیاه یا سفید مات
نشانهی سوختگی یا اکسید شدن در دمای بالا است.
قطع ناگهانی کارکرد دستگاه در زمان کار
نشاندهنده قطع لحظهای اتصال در مدار ترموکوپل است.
روشن شدن ناقص مشعل
شعله ضعیفتر از حالت معمول روشن میشود.
گرم نشدن ترموکوپل در مدت کوتاه
انتقال حرارت به درستی انجام نمیشود.
عدم عملکرد پس از تمیزکاری
در صورتیکه پس از تمیزکردن همچنان مشکل پابرجا باشد، ترموکوپل نیاز به تعویض دارد.
روش تعمیر ترموکوپل
در بسیاری از مواقع، میتوان قبل از تعویض کامل، با چند اقدام ساده عملکرد ترموکوپل را به حالت عادی بازگرداند. در ادامه، مؤثرترین روشهای تعمیر این قطعه معرفی شدهاند:
تمیز کردن نوک ترموکوپل با سمباده نرم یا دستمال خشک
لایههای دوده یا اکسید روی نوک ترموکوپل میتوانند مانع انتقال حرارت شوند. با تمیز کردن ملایم این بخش، حساسیت حرارتی قطعه بازیابی میشود.
بررسی محل اتصال و اطمینان از تماس مناسب با شعله
ترموکوپل باید در نقطهای قرار گیرد که نوک آن مستقیماً در معرض شعله باشد. در غیر این صورت، گرمای کافی برای تولید ولتاژ و فعالسازی شیر گاز دریافت نمیکند.
محکم کردن پیچهای اتصالات الکتریکی
شل بودن اتصالات باعث قطع و وصل جریان و عملکرد ناپایدار دستگاه میشود. محکم کردن پیچها، مسیر انتقال سیگنال را پایدار و دقیق میکند.
حذف دوده و رسوبات اطراف مشعل
انباشت چربی، گردوغبار یا دوده اطراف شعله باعث کاهش انتقال حرارت و اختلال در حسگر ترموکوپل میشود. تمیز کردن این نواحی به عملکرد بهتر کمک میکند.
آزمایش ولتاژ خروجی با مولتیمتر
با استفاده از مولتیمتر میتوان میزان ولتاژ تولیدی ترموکوپل را اندازهگیری کرد. اگر ولتاژ کمتر از حد استاندارد باشد، احتمال خرابی داخلی یا فرسودگی وجود دارد.
تنظیم فاصله مناسب میان ترموکوپل و شعله
اگر فاصله زیاد باشد، حرارت کافی به نوک آن نمیرسد و فرمان قطع یا وصل گاز اشتباه صادر میشود. با تنظیم دقیق فاصله، عملکرد سیستم ایمنی بهبود مییابد.
در صورت آسیبدیدگی ظاهری، تعویض سریع آن با مدل سازگار
خمیدگی، سوختگی یا تغییر رنگ شدید نوک ترموکوپل نشاندهنده پایان عمر مفید آن است. در این حالت، تعویض قطعه با نمونهی هممدل بهترین تصمیم خواهد بود.
نحوه تعویض ترموکوپل
در صورت اطمینان از خرابی کامل، تعویض ترموکوپل بهترین گزینه است و باید با دقت و رعایت نکات ایمنی انجام شود. مراحل کلی عبارتاند از:
- قطع کامل گاز و برق دستگاه
- باز کردن پوشش محافظ و دسترسی به مشعل
- جدا کردن ترموکوپل قدیمی از محل اتصال
- تمیز کردن محل نصب از دوده و گرد و خاک
- نصب ترموکوپل جدید در همان موقعیت قبلی
- محکم کردن اتصالات و بستن شیر گاز
- تست نهایی برای اطمینان از عملکرد صحیح شعله و ایمنی سیستم
خلاصه
ترموکوپل یکی از مهمترین قطعات ایمنی در وسایل گازسوز است که وظیفه قطع جریان گاز در صورت خاموش شدن شعله را بر عهده دارد. خرابی آن با علائمی مانند خاموش شدن ناگهانی شعله، ضعف جرقه و بوی گاز همراه است. با شناخت دقیق دلایل خرابی، بررسی انواع و اجرای روشهای تعمیر و تعویض اصولی، میتوان طول عمر این قطعه را افزایش داد و از خطرات احتمالی جلوگیری کرد. سرویس منظم و تمیز نگهداشتن نوک ترموکوپل بهترین راه برای پیشگیری از خرابیهای زودرس و حفظ عملکرد ایمن وسایل گازی است.
